Natur.is

Kóngsbænadagur - Hinn almenni bænadagur

Þessi dagur var fyrst skipaður hér af Kristjáni konungi 5. með tilskipun frá 27. mars 1686. Hann átti að vera allsherjar iðrunar- og bændadagur. Hann gilti auðvitað fyrir öll lönd innan ríkisins, og þar er kveðið svo á, að hann skuli jafnan haldinn fjórða föstudag eftir páska. Þá skyldi hringja kirkjuklukkunni kl. 6, loka öllum verslunum og krám (sem hér voru vitaskuld ekki til), menn skyldu hætta vinnu, en ganga til guðshúss. Og þann dag átti að fasta. Opinbert nafn dagsins var Hinn almenni bændadagur, en Íslendingar höfðu innan áratugs fundið honum heitið kóngsbænadagur. Þetta stafar líklega af því, að hann var ekki einn af hefðbundnum helgidögum kirkjunnar, heldur skipaður af kóngi sérstaklega.

Þegar menn svo höfðu gleymt, hversu háttað var um upphaf hans, hafa þeir getið þess til, að þá ætti aðallega að biðja fyrir kónginum, einsog segir í Þjóðsögum Jóns Árnasonar. En það var raunar gert við sérhverja guðsþjónustu. Ósagt skal látið, hvort þessi skoðun hefur valdið nokkru um, að dagurinn virðist hafa verið heldur óvinsæll. Líklegt er, að mönnum hafi verið í nöp við hann vegna föstunnar, einsog vísan sú arna bendir á: Innan sleiki ég askinn minn ekki er fullur maginn. Kannast ég við kreistinginn kóngs- á bænadaginn.

Annað erindi og lengra er til um það, hvernig fara skyldi í kringum kóngsbænadagsföstuna. Um Ísalönd aukast nú vandræðin. Fer í hönd föstudagssulturinn. Fyrir því kvíða margur má matbráður dóni að engu skuli hann fæðslu fá frá föstudags nóni til laugardags lifandi nauða ég sé það strax þeir svelta til dauða. Annars lags má leita við kauða: að skammta þeim fullan skattinn sinn áður en kirkju fara á fund svo fullur sé maginn og kreiki þeir svo með káta lund á kóngsbænadaginn.

Fyrstu ræktuðu jurtirnar

Það er árleg hátíð þegar fyrstu ræktuðu jurtirnar eru teknar inn, jafnvel þótt það séu aðeins blaðbroddar. Þeir stækka fljótt. Þann 12. maí 2002 hef ég skrifað hjá mér: – Búið að vera heldur kalt og oft næturfrost. Skrýtið að vera að rækta úti í frostinu. Ég tíndi úr gróðurhúsinu sellerístilka, steinselju og blaðbeðju frá í fyrra, sem allt var að vaxa upp og ætlar að fara að mynda fræ. Þarna sat ég og hugsaði hvað ég gæti nú gert við þetta. Las í ítalskri kokkabók um rísottó, blautt með sterkum kryddjurtum.

Rísottó fyrir villijurtir og vorjurtir
Hitið olíu
setjið í marinn hvítlauk
setjið í hrísgrjónin og hafið í olíunni í 5 mín setjið í grænmetið, sem má vera villijurtir á vorin – kryddjurtir og hvaðeina sem kemur upp snemma í gróðurhúsi. Seinna um sumarið má það vera smátt skorinn kúrbítur, grænkál eða spínat. Setjið út á soð með ögn af salti, gjarnan grænmetissoð en aðeins lítið í einu og láta hrísgrjónin drekka það í sig í skömmtum. Endurtaka þetta nokkrum sinnum. Setjið yfir rifinn parmesanost, svartan pipar og smjör eða olíu.

Tejurtir

Ekkert innlent heiti yfir te er til í málinu. Orðið nam hér land um leið og ný lendute fór að flytjast inn á 17. öld en fljótlega var farið að nota það yfir uppáhellingar með innlendum jurtum. Eggert Ólafsson, sem allt vildi hafa sem íslenskast, notar orðið te. Áður fyrr var talað um að gera seyði og við segjum – fáðu þér eitthvað heitt, sem er þó eins líklega komið úr ensku. Fram eftir öllum öldum var þó ekkert heitt drukkið nema helst seyði af jurtum (og hugsanlega öl), hvort sem það var ætlað til hressingar eða lækninga, en það virðist ekki hafa myndast nein hefð kringum jurtatesdrykkju – hvorki varðandi orð, ílát eða tilbúning. Ég veit um trébolla frá Skriðufelli, sem notaður var í fjallferðum, silfurkaleika í kirkjum, tinstaup hjá herramönnum. En úr hverju drakk fólk vatnið, mjólkina og mysuna og seyðið? Líklega var það einhvers konar tréausa, segir Hallgerður Gísladóttir, þegar ég innti hana eftir því.

Fyrsta tejurtin sem hægt er að taka inn er hóffífillinn. Hann fer að blómstra úti strax í janúar þar sem hann er í skjóli. Hann vex í sandi eða möl þar sem jörð hefur verið umbylt, eins og á byggingarsvæðum. Sumir myndu kalla hann illgresi, en ég á sænska vinkonu sem telur hann dásamlegan vorboða. Frjósi eða snjói dregur hann sig til baka, en skþtur svo strax upp kollinum þegar fer að hlýna aftur. Það má tína blómin, með sínum langa og loðna stilk, allan veturinn og á eftir blómunum koma ungu blöðin sem líka eru notuð. Á latínu heitir plantan Tussilago farfara.

Eggtíð - Skerpla

Eggtíð eða stekktíð kallast sá mánuður nær sól er á ferð um tvíburamerkið. Á Ströndum kallast hann skerpla. Nú er sáðtími þegar seint vorar. Í miðjum þessum mánuði eru fardagar. Um það leyti má grafa villirætur til matar. Því síðar þegar gras fer að vaxa út úr þeim eru þær lakari. Nú er tími að byggja hús og garða, hreinsa tún og engjar, hylja með mold flög og skriður eða færa þær burt, vinna í skógi, safna berki og fleiri litunargrösum. Þegar hnaus veltur nú á klaka er hann bestur í veggi því þá er jörðin enn laus og ófrjó.

Samantekt um tímabilið 20. maí- 20. júní. Úr ritinu „Atla“ eftir Björn Halldórsson í Sauðlauksal.

Eldhúsgarðurinn - kartöflubeðið

Kartöflur [Solanum tuberosum].

Íslensku afbrigðin (yrkin) eru þrjú; rauðar íslenskar, gular íslenskar og bláar íslenskar.

Vaxtarrými: 33X33cm
Dýpt: Fer eftir yrki, 5-10 cm
Gróðursetning: Maí
Uppskera: Ágúst-september

Kartöflugrös eru viðkvæm og falla við fyrsta frost. Talið er þó að kartöflurnar sjálfar geti þroskast í moldinni í eina tíu daga eftir að grösin eru fallin svo það er engin ástæða til að óttast. Sumir þurrka kartöflurnar úti, en þó ekki beint í sól, og geyma síðan óþvegnar, en helst í kulda. Aðrir þvo kartöflurnar, þurrka og láta í kassa og geyma við 12–14 gráðu hita í um 12 daga svo hýðið geti skurnað áður en þær eru settar í kalda geymslu.

Sjá meira efni um kartöfluna hér á vefnum með  því að slá inn orðið „kartöflur“ í leitarreitinn hér til hægri á síðunni.

Mynd: Gróðurreitir í Eldhúsgarðinum eru í stærðinni 1 m2, í reitinum má rækta upp af 8-9 móðurkartöflum, 8 ef valið er að láta jurtirnar víxlast sem gefur að vissu leiti betra svigrúm fyrir jurtina og rótarávextina.

Í Eldhúsgarðinum er ætíð miðað við lífræna ræktun en lífræn rætkun gefur eilítið minni uppskeru, að umfangi, en bragðgóða og eiturefnafría næringu í staðinn.